طوفان

در اینجا نیز، چنانکه در نمایشنامه‌هاى تاریخى و تراژدى‌هایش، تصویرى باشکوه از نظم در طبیعت و جامعه را ارائه مى‌کند، چیزى که هست در اینجا تکیه بیشتر بر طبیعت است. همین امر که کالیبان استفانوى باده‌گسار را با خدا اشتباه مى‌کند گویاى علوم مرتبط آدمى در مراتب حیات است و اگر به تصور و برداشت کالیبان مى‌خندیم سبب این است که از تفاوت درجات در سلسله‌ى مراتب آدمیان آگاهیم، لیکن ایمان و اعتقاد شاعرانه‌ى خویش را پشتیبان دید و برداشت فردیناند و میراندا مى‌کنیم آنگاه که یکدیگر را خداى زاد مى‌پندارند. گناه کالیبان در توطئه‌چینى علیه پروسپرو گناهى است بر ضد درجات و مراتب اجتماعى همانند توطئه‌ى آنتونیو و سباستیان علیه الونزو و غصب تاج و تخت پروسپرو از جانب آنتونیو. پروسپرو در کوشش براى تربیت کالیبان مرتکب خطا شد، چنانکه در تفویض اداره‌ى دوک‌نشین خویش به آنتونیو مرتکب اشتباه گردید و در هر دو مورد با آشفتن تفاوت‌هاى بین درجات و امتیازات به بى‌نظمى‌اى که از پى ماجرا آمد مساعدت کرد. کالیبان تنها وقتى بد و تبه‌کار است که بر حسب ملاک‌هاى انسانى داورى شود و یا هنگامى که خود فرازجویى کند و بخواهد که خود را از جایگاه مقدر برتر کشد.

کوششى که در جهت «آزادى» مى‌کند جز به‌منظور تغییر «ارباب» نیست، زیرا غلام است و غلام نیز خواهد بود چنانکه خود در پایان، این امر را مى‌پذیرد. از سوى دیگر آریل طبیعتآ و فطرتآ روحى آزاد است (وى حتى در اسارتى هم که از آن مى‌نالد به‌قدر کافى آزاد مى‌نماید)، و لذا در پایان نیز به شیوه‌اى در خور آزاد مى‌گردد. در جهان‌بینى شکسپیر بین مراتب زیستى و اجتماعى و تکالیف و وظایف اخلاقى پیوندى است. از این قرار خیانت آنتونیو نسبت به برادر و خداوندگارش، «غیرطبیعى» توصیف مى‌شود. اما آنتونیو به‌مراتب از کالیبان بدتر است، چون مرتبه‌ى زیستى و اجتماعى‌اش والاتر است. به همین علت استفانو و ترینکولو فرومایه‌تر از کالیبان‌اند و در آرزوى خویش به فرارفتن از جایگاه خود مسخره‌تر از او.