نفوس مرده

اهمیت این شاهکار به‌جاماندنی گوگول، نفوس مرده، فقط در شناساندن و تجزیه و تحلیل مردم روسیه نیست، بلکه درس بزرگ و روشن‌بینانه‌ایست برای همهٔ مردم دنیا که کم‌وبیش دچار همین نارسایی‌ها، فسادها و ظلم و جورهای حکام خودکامه‌ای هستند که مانند زالو به جان‌شان افتاده و خون‌شان را تا آخرین قطره می‌مکند.

روسیه در دوران دیکتاتوری نیکلای اول، دچار فساد، رشوه‌خواری، ظلم و بیداد مالکان و اشراف نسبت به تودهٔ مردم بوده است. نویسنده که وضعیت آن دوران را دیده، موشکافانه، با طنزی تلخ همهٔ این نارسایی‌ها، فسادهای مالی و اخلاقی، به‌ویژه در ارکان و سازمان‌های دولتی را در قالب شخصیتی جاه‌طلب و پول‌دوست به‌نام چیچیکوف که در ادبیات روس شبیه ابلومف، شهرت خاصی پیداکرده و بعد هم در چهارچوب ماجرایی مسخره، یعنی خریدن رعیت‌های مرده‌ای که اسم‌شان از آمار زنده‌ها حذف نشده و از آن‌ها برای گرو گذاشتن در بنگاه رهنی و گرفتن وام، می‌توان استفاده کرد، آورده است. چیچیکوف ضمن سفرهایی که می‌کند، با شخصیت‌هایی برمی‌خورد که نمایندهٔ طبقه‌های روسیهٔ تزاری و نحوه زندگی، سنت‌ها، بی‌عدالتی‌ها، روحیه‌هایی گاه مسخره، گاه دردناک و به‌طور خلاصه تصویر بسیار دقیق و تمام‌نمایی است از زندگی مردم روسیه آن زمان.

داستان نفوس مرده، اعمال چیچیکوف را دنبال می‌کند، که فردی میانسال از طبقه متوسط است؛ او به شهری کوچک سفر می‌کند و حیله‌ای را برای جلب رضایت مقامات محلی و زمینداران به کار می‌گیرد، که وقایع داستان را می‌سازد. گوگول در این داستان، تصویری از سیستم اجتماعی معیوب روسیه را در زمان پس از جنگ ۱۸۱۲، به خوانندگان نمایش می‌دهد.